خبرگزاری مهر – گروه استان ها: طرح‌های اصیل قالی کرمان، میراثی که قرن‌ها هویت بصری این هنر را در بازارهای جهانی شکل داده اند و در موزه های دنیا چشم نوازی می کنند، امروز از دو جهت همزمان در معرض فرسایش قرار گرفته‌اند از یک سو، تولیدکنندگان فرش ماشینی در داخل، نقشه‌هایی را که حاصل صدها سال کار طراحان و نقاشان کرمانی است، بدون هیچ هزینه‌ای برداشت و بازتولید می‌کنند و از سوی دیگر، رقبای خارجی در چین، هند و پاکستان همان نقشه‌ها را با نیروی کار ارزان بر روی دارهای خود می‌بافند و محصول را با نام قالی کرمان به بازار جهانی می‌فرستند. آنچه در این میان از دست می رود هویت یک برند تاریخی در کرمان است.
طرح قالی کرمان، برخلاف نامش، هیچ‌گاه به شکل مؤثر و قابل اجرا در برابر برداشت دیگران محافظت نشده است. در سال ۱۳۹۴، فرش کرمان در سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) به ثبت رسید و این ثبت با این امید همراه بود که از دست‌اندازی رقبا به نام جغرافیایی کرمان جلوگیری کند. اما آنچه در عمل رخ داد، چیزی جز تغییر در پوسته ماجرا نبود. ثبت نشان جغرافیایی، مالکیت نام را تثبیت می‌کند، نه مالکیت نقشه.
به همین دلیل، کپی‌بردار می‌تواند همان طرح را با اندکی تغییر در جزئیات بازتولید کند و از دایره حمایت حقوقی خارج شود. فعالان این صنعت سال‌هاست این خلأ را فریاد می‌زنند؛ درخواست‌های مکرر برای برخورد با کپی‌برداران، به این پاسخ رسیده که قانونی در این زمینه نداریم. حتی در سطح سیاست‌گذاری نیز راه‌حل پیشنهادی، ثبت و انحصاری کردن نقشه‌ها بوده است، اما این پیشنهاد هرگز به یک سازوکار اجرایی و قابل پیگرد تبدیل نشده است.
آمارهایی که نشان از بی توجهی دارد
نتیجه این نبود حفاظت، در آمارهای ابتدایی فعالان این صنعت و صادرات قابل توجه است، تعداد قالیبافان فعال استان کرمان از بیش از ۳۵ هزار نفر در دهه‌های گذشته به حدود ۹ هزار و ۳۰۰ نفر کاهش یافته و سهم فرش کرمان از بازار صادراتی به کمتر از ۳ درصد رسیده است. صادرات فرش دستباف کشور نیز از مرز ۲ میلیارد دلار در دهه هفتاد به کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار سقوط کرده است.
این اعداد تنها نشانه رکود اقتصادی نیستند؛ نشانه خروج تدریجی سرمایه انسانی از صنعتی هستند که زمانی ستون اقتصاد خانوارهای بسیاری در شهرها و روستاهای کرمان بود.
بافنده‌ای که سال‌ها پشت دار قالی نشسته و طرحی را با دست و چشم خود زنده نگه داشته است، اکنون با محصولی روبه‌روست که همان طرح را با کسری از قیمت، در قالبی ماشینی یا در کارگاهی در کشور دیگر، بر بازار عرضه می‌کند.
این وضعیت یک پیامد فرهنگی نیز دارد که کمتر به آن پرداخته می‌شود. طرح‌های اصیل کرمان، مانند نقش‌های درختی، افشان، سبزی‌کار و بته‌جقه، تنها تزئین نبوده‌اند؛ آنها بازتاب باغ ایرانی، عناصر طبیعی و نمادهای فرهنگی این سرزمین بوده‌اند.
وقتی این نقشه‌ها بر روی فرش ماشینی یا محصولات وارداتی تقلبی تکرار می‌شوند، نه تنها ارزش اقتصادی دستباف را کاهش می‌دهند، بلکه معنای فرهنگی آنها را نیز تهی می‌کنند. طرحی که روزگاری حاصل ذوق و مشاهده یک طراح کرمانی از طبیعت و زندگی اطرافش بود، به یک الگوی تکراری و بی‌ریشه تبدیل می‌شود.
در برابر این روند، تلاش‌هایی پراکنده برای نجات قالی کرمان در جریان است؛ احیای باغ‌موزه فرش، تشکیل انجمن‌های تخصصی و پیگیری برای ثبت طرح‌ها. اما این اقدامات تا زمانی که به یک نظام حقوقی روشن برای حمایت از نقشه و یک اراده واقعی برای اعمال آن در برابر کپی‌برداران داخلی و خارجی متصل نشود، در حد مدیریت بحران باقی می‌ماند. طرح اصیل کرمان، سرمایه‌ای است که یک بار از دست برود، بازگشتش نه با ثبت یک نام، بلکه با بازسازی یک حافظه ممکن است؛ حافظه‌ای که تنها در دستان بافندگان و طراحانی زنده می‌ماند که هنوز پشت دارهای قالی نشسته‌اند.
محمد اقبالی، یکی از تولید کنندگان قالی کرمان است که در تشریح وضعیت طراحی فرش در استان به خبرنگار مهر اعلام کرد که سال‌هاست به دنبال ردی از این گنجینه طراحی می‌گردد، اما تاکنون کانون متمرکز و قابل‌دسترسی برای آن یافت نشده است.
وی دستیابی به این مخزن طرح‌ها را کلید اصلی برای نوسازی تولیدات با تکیه بر هویت اصیل کرمانی می‌داند.
در همین راستا، این کارشناس فرش هشداری جدی درباره سرنوشت این طرح‌ها صادر کرد و واگذاری نقش‌مایه‌های اصیل قالی کرمان به صنعت فرش ماشینی را بزرگ‌ترین خیانت به این هنر خواند.
وی می گوید: یک واحد تولید ماشینی قادر است در بازه زمانی ۲۴ ساعت، هزار تخته فرش با یک طرح واحد تولید و بازار را به‌سرعت اشباع کند؛ فرآیندی که جذابیت، کمیابی و ارزش هنری طرح را به‌طور کامل نابود می‌سازد.
شکاف عمیق سلیقه در بازارهای شرق آسیا
وی از تغییر سلیقه جدی مشتریان آسیای شرقی قالی کرمان خبر می دهد و توضیح داد: ۹۰ تا ۹۵ درصد از طرح‌های فعلی با ذائقه این بازارها همخوانی ندارد. راهکار پیشنهادی، انجام مطالعات عمیق‌تر بر روی ترکیب رنگ، ابعاد و المان‌های طراحی متناسب با سلیقه جهانی است، مشروط بر آنکه این به‌روزرسانی‌ها در چارچوب سفت‌وسخت حفظ اصالت فرش کرمان صورت پذیرد.
فراتر از آسیب‌شناسی، اقبالی از گشودن درهای همکاری در مجموعه تحت مدیریت خود خبر داد.
این تولیدکننده با اعلام آمادگی برای جذب و به‌کارگیری طراحان علاقه‌مند، بر ضرورت هدایت آثار خلاقانه به خط تولید تأکید ورزید.
حق کپی رایت برای قالی کرمان رعایت نمی شود
محمود وزیری دیگر تولید کننده فرش کرمان و از تولیدکنندگان و فروشندگان قدیمی فرش در کرمان که بیش از سه دهه در این بازار فعالیت دارد، در گفتگویی با خبرنگار مهر، تصویری از وضعیت طرح‌های اصیل قالی کرمان ارائه داد.
او می‌گوید: طرح‌های اصیل کرمانی امروز هم در فرش‌های ماشینی داخلی بازتولید می‌شوند و هم توسط رقبای خارجی با نام کرمان به بازار جهانی عرضه می‌شوند، بدون آنکه هیچ حقی برای طراحان و بافندگان کرمانی در نظر گرفته شود.
وزیری با اشاره به اینکه سال‌هاست در این حرفه فعالیت می‌کند، توضیح می‌دهد: طرح‌هایی مانند درختی، افشان و بته‌جقه حاصل ذوق طراحان کرمانی در دوره‌های گذشته است و هر کدام شناسنامه‌ای دارند که نشان می‌دهد در کدام کارگاه و توسط کدام طراح خلق شده‌اند. اما امروز، به گفته او، هیچ حمایتی از این شناسنامه‌ها وجود ندارد.
او می‌گوید: تولیدکنندگان فرش ماشینی در شهرهایی مانند کاشان و اصفهان، همان نقشه‌ها را با اندکی تغییر در رنگ و اندازه، روی فرش ماشینی پیاده می‌کنند و با قیمتی بسیار پایین‌تر از دستباف کرمان به بازار می‌فرستند. مشتری هم که تفاوت را نمی‌داند، فکر می‌کند فرش کرمانی خریده است.
وزیری در ادامه به رقبای خارجی اشاره می‌کند و می‌گوید: در کشورهای چین، هند و پاکستان، بافندگانی هستند که با دستمزد بسیار پایین، همان طرح‌های کرمانی را می‌بافند و سپس با برچسب «کرمان» به بازارهای اروپا و آمریکا می‌فرستند. به گفته او، این محصولات در نمایشگاه‌های بین‌المللی به عنوان فرش اصیل کرمان معرفی می‌شوند و مشتری خارجی که سال‌هاست با نام کرمان آشناست، تفاوتی بین محصول اصلی و تقلبی نمی‌بیند. وزیری تأکید می‌کند که این وضعیت، ضربه سنگینی به اعتبار فرش دستباف کرمان وارد کرده است.
او در پاسخ به این پرسش که چرا تاکنون برای جلوگیری از این وضعیت اقدامی نشده است، می‌گوید: ثبت نشان جغرافیایی کرمان در سازمان جهانی مالکیت فکری، تنها نام را حفاظت می‌کند، نه نقشه را. به گفته او، کپی‌بردار می‌تواند با تغییر کوچکی در طرح، از دایره حمایت حقوقی خارج شود و هیچ نهادی هم پیگیر این تخلف نیست.
وزیری از مسئولان خواست که هرچه سریع‌تر یک نظام حقوقی روشن برای ثبت و حفاظت از نقشه‌های اصیل کرمان تدوین کنند تا طراحان و بافندگان بتوانند از حق خود دفاع کنند.
سرمایه انسانی صنعت قالی در حال از بین رفتن است
وزیری در بخش دیگری از این گفتگو به کاهش شمار بافندگان اشاره می‌کند و می‌گوید: در گذشته‌های نه‌چندان دور، در محله‌های کرمان صدای دار قالی از خانه‌ها بلند بود، اما امروز شمار بافندگان به حدود ۹ هزار نفر رسیده و بسیاری از کارگاه‌ها تعطیل شده‌اند.
به گفته او، جوانان دیگر رغبتی به یادگیری این حرفه ندارند، چون درآمد آن کفاف زندگی را نمی‌دهد و آینده‌ای هم در آن نمی‌بینند.
وزیری معتقد است که اگر همین روند ادامه یابد، تا چند سال آینده بافنده ماهری در کرمان باقی نخواهد ماند و طرح‌های اصیل، تنها در موزه‌ها و کتاب‌ها یافت می‌شوند.
او در پایان با تأکید بر اینکه فرش کرمان تنها یک کالای اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین است، از مسئولان استانی و کشوری خواست که با حمایت از بافندگان، تدوین قوانین حمایتی و برخورد جدی با کپی‌برداران، زمینه احیای این هنر-صنعت را فراهم کنند.
به باور وزیری، بدون این اقدامات، طرح‌های اصیل کرمان به سرنوشتی دچار خواهند شد که موجب می شود در آینده دیگر اثری از این صنعت به جا نخواهد ماند.
عدم رعایت قوانین مالکیت طرح های قالی کرمان این صنعت را در معرض چالش جدی قرار داده است و ضرورت دارد هر چه زودتر این مشکل برطرف شود.
نظر شما